HƯỚNG DẪN GIẢI TOÁN 9 SGK CÁNH DIỀU CHƯƠNG 1: HÀM SỐ BẬC NHẤT
CHÀO CÁC EM HỌC SINH YÊU QUÝ!
Thầy biết các em đang trong giai đoạn nước rút để chuẩn bị cho kỳ thi vào lớp 10 đầy cam go. Chương “Hàm số bậc nhất” là một trong những nền tảng cực kỳ quan trọng, không chỉ xuất hiện trong đề thi học kỳ mà còn là kiến thức trọng tâm trong đề thi tuyển sinh. Hôm nay, thầy sẽ cùng các em “mổ xẻ” thật kỹ chương này, giúp các em nắm vững lý thuyết và tự tin chinh phục mọi dạng bài tập nhé!
I. LÝ THUYẾT TRỌNG TÂM VỀ HÀM SỐ BẬC NHẤT
1. Định nghĩa
Hàm số bậc nhất là hàm số có dạng: y = ax + b, trong đó a và b là các số cho trước, với điều kiện a ≠ 0.
- Ví dụ: y = 2x + 1 là hàm số bậc nhất (a=2, b=1). y = -3x là hàm số bậc nhất (a=-3, b=0). y = 5 là hàm số hằng, không phải bậc nhất vì a=0.
2. Tập xác định và Tập giá trị
Hàm số bậc nhất y = ax + b (a ≠ 0) có:
- Tập xác định: R (nghĩa là x có thể nhận bất kỳ giá trị thực nào).
- Tập giá trị: R (nghĩa là y cũng có thể nhận bất kỳ giá trị thực nào).
3. Tính biến thiên (Đồng biến – Nghịch biến)
Tính biến thiên của hàm số bậc nhất được quyết định bởi hệ số a:
- Nếu a > 0: Hàm số đồng biến trên R. (Khi x tăng thì y cũng tăng).
- Nếu a < 0: Hàm số nghịch biến trên R. (Khi x tăng thì y giảm).
4. Đồ thị của hàm số bậc nhất
Đồ thị của hàm số bậc nhất y = ax + b (a ≠ 0) là một đường thẳng.
Cách vẽ đồ thị hàm số y = ax + b:
- Bước 1: Xác định hai điểm thuộc đồ thị. Thông thường, chúng ta chọn hai điểm đặc biệt dễ tính toán:
- Cho x = 0, tính y. Ta được điểm A(0; b) (điểm giao với trục tung Oy).
- Cho y = 0, tính x. Ta được điểm B(-b/a; 0) (điểm giao với trục hoành Ox).
- Bước 2: Vẽ hai điểm A và B lên mặt phẳng tọa độ Oxy.
- Bước 3: Dùng thước kẻ một đường thẳng đi qua hai điểm A và B. Đó chính là đồ thị của hàm số y = ax + b.
Lưu ý:
- Nếu b = 0, hàm số có dạng y = ax. Đồ thị là đường thẳng đi qua gốc tọa độ O(0;0).
- Hệ số a còn được gọi là hệ số góc của đường thẳng.
5. Vị trí tương đối của hai đường thẳng
Xét hai đường thẳng d1: y = a1x + b1 và d2: y = a2x + b2.
- d1 cắt d2 khi và chỉ khi a1 ≠ a2.
- d1 song song với d2 khi và chỉ khi a1 = a2 và b1 ≠ b2.
- d1 trùng với d2 khi và chỉ khi a1 = a2 và b1 = b2.
II. BÀI TẬP VẬN DỤNG VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI CHI TIẾT
Bài tập mẫu 1: Nhận dạng và tính chất hàm số bậc nhất
Cho hàm số y = (m – 2)x + 3.
a) Tìm điều kiện của m để đây là hàm số bậc nhất.
b) Tìm m để hàm số đồng biến.
c) Tìm m để hàm số nghịch biến.
Hướng dẫn giải chi tiết:
-
Phân tích đề bài: Đây là dạng bài cơ bản về nhận dạng và xác định tính biến thiên của hàm số bậc nhất dựa vào hệ số a.
a) Điều kiện để là hàm số bậc nhất:
- Kiến thức áp dụng: Hàm số y = ax + b là hàm số bậc nhất khi a ≠ 0.
- Thực hiện: Trong hàm số y = (m – 2)x + 3, hệ số a là (m – 2).
- Lập luận: Để hàm số là hàm số bậc nhất, ta phải có m – 2 ≠ 0.
- Tính toán: m ≠ 2.
- Kết luận: Vậy, để hàm số y = (m – 2)x + 3 là hàm số bậc nhất, m phải khác 2.
-
b) Tìm m để hàm số đồng biến:
- Kiến thức áp dụng: Hàm số bậc nhất y = ax + b đồng biến khi a > 0.
- Thực hiện: Hệ số a của hàm số là (m – 2).
- Lập luận: Để hàm số đồng biến, ta phải có m – 2 > 0.
- Tính toán: m > 2.
- Kết luận: Vậy, để hàm số đồng biến, m phải lớn hơn 2.
-
c) Tìm m để hàm số nghịch biến:
💡 Gợi ý lựa chọn tốt nhất cho: Sản Phẩm Đề Xuất
Đang có chương trình ưu đãi và giảm giá độc quyền trên Tẩy Dầu Mỡ Nhà Bếp, Hút Mùi Mặt Bếp Gas Bếp Từ Đáy Xoong Chảo HiKit 500g. Khám phá ngay!
Xem Chi Tiết & Nhận Ưu Đãi →- Kiến thức áp dụng: Hàm số bậc nhất y = ax + b nghịch biến khi a < 0.
- Thực hiện: Hệ số a của hàm số là (m – 2).
- Lập luận: Để hàm số nghịch biến, ta phải có m – 2 < 0.
- Tính toán: m < 2.
- Kết luận: Vậy, để hàm số nghịch biến, m phải nhỏ hơn 2.
Bài tập mẫu 2: Vẽ đồ thị hàm số bậc nhất
Vẽ đồ thị của hàm số y = 2x – 4.
Hướng dẫn giải chi tiết:
-
Phân tích đề bài: Yêu cầu vẽ đồ thị của một hàm số bậc nhất cụ thể. Chúng ta sẽ dùng phương pháp xác định hai điểm đặc biệt.
Bước 1: Xác định hai điểm thuộc đồ thị.
- Điểm giao với trục tung Oy (x=0):
- Cho x = 0 vào phương trình hàm số: y = 2 * 0 – 4 = -4.
- Ta được điểm A(0; -4).
- Điểm giao với trục hoành Ox (y=0):
- Cho y = 0 vào phương trình hàm số: 0 = 2x – 4.
- Giải phương trình: 2x = 4 => x = 2.
- Ta được điểm B(2; 0).
- Điểm giao với trục tung Oy (x=0):
-
Bước 2: Vẽ các điểm trên mặt phẳng tọa độ.
- Vẽ hệ trục tọa độ Oxy.
- Biểu diễn điểm A(0; -4) trên trục Oy (tại vị trí y = -4).
- Biểu diễn điểm B(2; 0) trên trục Ox (tại vị trí x = 2).
-
Bước 3: Kẻ đường thẳng.
- Dùng thước kẻ một đường thẳng đi qua hai điểm A(0; -4) và B(2; 0).
- Đường thẳng đó chính là đồ thị của hàm số y = 2x – 4.
(Lưu ý: Trong bài viết này không thể vẽ hình, các em hãy tự vẽ vào vở theo hướng dẫn nhé!)
Bài tập mẫu 3: Vị trí tương đối của hai đường thẳng
Cho hai đường thẳng d1: y = (m + 1)x – 2 và d2: y = 3x + 1.
a) Tìm m để d1 song song với d2.
b) Tìm m để d1 cắt d2.
Hướng dẫn giải chi tiết:
-
Phân tích đề bài: Bài toán yêu cầu xác định giá trị của tham số m để hai đường thẳng có vị trí tương đối cho trước (song song, cắt nhau). Ta cần nhớ lại các điều kiện về hệ số góc và tung độ gốc.
Xác định các hệ số:
- Đường thẳng d1: y = (m + 1)x – 2
- Hệ số góc a1 = m + 1
- Tung độ gốc b1 = -2
- Đường thẳng d2: y = 3x + 1
- Hệ số góc a2 = 3
- Tung độ gốc b2 = 1
- Đường thẳng d1: y = (m + 1)x – 2
-
a) Tìm m để d1 song song với d2:
- Kiến thức áp dụng: d1 // d2 khi và chỉ khi a1 = a2 và b1 ≠ b2.
- Thực hiện:
- So sánh hệ số góc: m + 1 = 3
- So sánh tung độ gốc: -2 ≠ 1 (Điều này luôn đúng)
- Giải phương trình hệ số góc:
- m + 1 = 3
- m = 3 – 1
- m = 2
- Kiểm tra điều kiện tung độ gốc: b1 = -2 và b2 = 1. Rõ ràng -2 ≠ 1, nên điều kiện này thỏa mãn.
- Kết luận: Vậy, để d1 song song với d2, m phải bằng 2.
-
b) Tìm m để d1 cắt d2:
- Kiến thức áp dụng: d1 cắt d2 khi và chỉ khi a1 ≠ a2.
- Thực hiện: So sánh hệ số góc: m + 1 ≠ 3.
- Giải bất phương trình hệ số góc:
- m + 1 ≠ 3
- m ≠ 3 – 1
- m ≠ 2
- Kết luận: Vậy, để d1 cắt d2, m phải khác 2.
III. LỜI KHUYÊN TỪ THẦY
Các em thân mến, chương Hàm số bậc nhất là nền tảng cho nhiều kiến thức Toán cấp 3, đặc biệt là phần đồ thị và khảo sát hàm số. Để ôn thi hiệu quả, các em hãy:
- Nắm vững định nghĩa và các tính chất.
- Thực hành vẽ đồ thị nhiều lần để quen tay và chính xác.
- Làm thật nhiều dạng bài tập về tìm m để hàm số đồng biến/nghịch biến, tìm m để hai đường thẳng song song/cắt nhau/trùng nhau.
- Đừng ngần ngại hỏi thầy cô và bạn bè khi gặp khó khăn nhé!
Chúc các em học tốt và đạt kết quả cao trong kỳ thi sắp tới!