Chào mừng các em học sinh lớp 9 thân mến!
Thầy rất vui được đồng hành cùng các em trong hành trình chinh phục kiến thức Toán 9, đặc biệt là chuẩn bị tốt nhất cho kỳ thi vào lớp 10 đầy thử thách sắp tới. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau đi sâu vào hai chủ đề vô cùng quan trọng và thường xuyên xuất hiện trong đề thi: Căn bậc hai và Hàm số bậc nhất.
Với phong cách giải bài chi tiết, rõ ràng từng bước (step-by-step), thầy hy vọng các em sẽ dễ dàng nắm bắt kiến thức, tra cứu và tự tin giải quyết mọi dạng bài tập.
PHẦN 1: CĂN BẬC HAI
1.1. Các kiến thức cơ bản cần nhớ
- Định nghĩa: Căn bậc hai số học của một số a không âm là số x không âm sao cho x2 = a. Ký hiệu là sqrt(a).
- Điều kiện xác định: Biểu thức sqrt(A) có nghĩa khi và chỉ khi A ≥ 0.
- Hằng đẳng thức quan trọng: Với mọi số A, ta có sqrt(A2) = |A|.
- Các phép biến đổi căn thức cơ bản:
- sqrt(A*B) = sqrt(A) * sqrt(B) (với A ≥ 0, B ≥ 0)
- sqrt(A/B) = sqrt(A) / sqrt(B) (với A ≥ 0, B > 0)
- Đưa thừa số ra ngoài dấu căn: sqrt(A2*B) = |A|sqrt(B) (với B ≥ 0)
- Đưa thừa số vào trong dấu căn: A*sqrt(B) = sqrt(A2*B) (với A ≥ 0, B ≥ 0)
- A*sqrt(B) = -sqrt(A2*B) (với A < 0, B ≥ 0)
- Trục căn thức ở mẫu: Biến đổi biểu thức để mẫu không còn chứa căn.
1.2. Bài tập mẫu và hướng dẫn giải chi tiết
Bài tập 1: Tìm điều kiện xác định của các biểu thức sau:
a) sqrt(2x – 4)
b) sqrt(3 – 6x)
c) sqrt(x2 + 1)
Hướng dẫn giải:
- Nguyên tắc chung: Để biểu thức sqrt(A) có nghĩa, điều kiện là biểu thức bên trong dấu căn phải không âm, tức là A ≥ 0.
- Áp dụng cho từng trường hợp:
- Đối với sqrt(2x – 4):
Để biểu thức có nghĩa, ta cần:
2x – 4 ≥ 0
Chuyển số hạng không chứa x sang vế phải:
2x ≥ 4
Chia cả hai vế cho 2 (số dương, không đổi chiều bất đẳng thức):
x ≥ 2
Vậy, biểu thức sqrt(2x – 4) có nghĩa khi x ≥ 2.
- Đối với sqrt(3 – 6x):
Để biểu thức có nghĩa, ta cần:
3 – 6x ≥ 0
Chuyển số hạng không chứa x sang vế phải:
-6x ≥ -3
Chia cả hai vế cho -6 (số âm, phải đổi chiều bất đẳng thức):
x ≤ (-3) / (-6)
x ≤ 1/2
Vậy, biểu thức sqrt(3 – 6x) có nghĩa khi x ≤ 1/2.
- Đối với sqrt(x2 + 1):
Để biểu thức có nghĩa, ta cần:
x2 + 1 ≥ 0
Ta biết rằng x2 luôn không âm với mọi số thực x (tức là x2 ≥ 0).
Do đó, x2 + 1 sẽ luôn lớn hơn hoặc bằng 0 + 1 = 1.
Vì x2 + 1 ≥ 1, điều kiện x2 + 1 ≥ 0 luôn đúng với mọi giá trị của x.
Vậy, biểu thức sqrt(x2 + 1) có nghĩa với mọi x ∈ R (mọi số thực x).
Bài tập 2: Rút gọn các biểu thức sau:
a) sqrt( (sqrt(5) – 2)2 )
b) sqrt( (3 – sqrt(10))2 )
c) (2 + sqrt(3)) * sqrt(7 – 4sqrt(3))
Hướng dẫn giải:
- Nhắc lại kiến thức: Sử dụng hằng đẳng thức sqrt(A2) = |A|. Sau đó, xét dấu của biểu thức A để phá dấu giá trị tuyệt đối.
- Rút gọn sqrt( (sqrt(5) – 2)2 ):
Áp dụng hằng đẳng thức, ta được:
= |sqrt(5) – 2|
Để phá dấu giá trị tuyệt đối, ta so sánh sqrt(5) và 2. Ta có 2 = sqrt(4).
Vì sqrt(5) > sqrt(4), nên sqrt(5) – 2 > 0.
Khi biểu thức bên trong giá trị tuyệt đối dương, |A| = A.
Vậy, |sqrt(5) – 2| = sqrt(5) – 2.
- Rút gọn sqrt( (3 – sqrt(10))2 ):
Áp dụng hằng đẳng thức, ta được:
= |3 – sqrt(10)|
Để phá dấu giá trị tuyệt đối, ta so sánh 3 và sqrt(10). Ta có 3 = sqrt(9).
Vì sqrt(9) < sqrt(10), nên 3 – sqrt(10) < 0.
Khi biểu thức bên trong giá trị tuyệt đối âm, |A| = -A.
Vậy, |3 – sqrt(10)| = -(3 – sqrt(10)) = -3 + sqrt(10) = sqrt(10) – 3.
- Rút gọn (2 + sqrt(3)) * sqrt(7 – 4sqrt(3)):
Bước 1: Phân tích biểu thức trong căn 7 – 4sqrt(3) về dạng bình phương của một hiệu hoặc tổng. Mục tiêu là dạng (a – b)2 = a2 – 2ab + b2.
Ta có 7 – 4sqrt(3) = 7 – 2 * 2 * sqrt(3).
Ta nhận thấy a = 2 và b = sqrt(3).
Kiểm tra a2 + b2 = 22 + (sqrt(3))2 = 4 + 3 = 7. Điều này khớp với số hạng tự do trong căn.
Vậy, 7 – 4sqrt(3) = 22 – 2 * 2 * sqrt(3) + (sqrt(3))2 = (2 – sqrt(3))2.
Bước 2: Thay kết quả vào biểu thức ban đầu và rút gọn.
Biểu thức trở thành: (2 + sqrt(3)) * sqrt( (2 – sqrt(3))2 )
Áp dụng hằng đẳng thức sqrt(A2) = |A|:
= (2 + sqrt(3)) * |2 – sqrt(3)|
Xét dấu của 2 – sqrt(3). Ta có 2 = sqrt(4). Vì sqrt(4) > sqrt(3), nên 2 – sqrt(3) > 0.
Vậy, |2 – sqrt(3)| = 2 – sqrt(3).
Biểu thức cuối cùng là: (2 + sqrt(3)) * (2 – sqrt(3))
Đây là hằng đẳng thức (a + b)(a – b) = a2 – b2.
= 22 – (sqrt(3))2
= 4 – 3
= 1.
Vậy, biểu thức rút gọn bằng 1.
Bài tập 3: Trục căn thức ở mẫu của các biểu thức sau:
a) 3 / sqrt(3)
b) 1 / (sqrt(5) – 2)
c) sqrt(x) / (sqrt(x) + 1) (với x ≥ 0)
Hướng dẫn giải:
- Nguyên tắc trục căn thức:
- Nếu mẫu là sqrt(A), ta nhân cả tử và mẫu với sqrt(A).
- Nếu mẫu là sqrt(A) ± sqrt(B) hoặc A ± sqrt(B), ta nhân cả tử và mẫu với biểu thức liên hợp của mẫu (dùng hằng đẳng thức (a – b)(a + b) = a2 – b2).
- Trục căn thức của 3 / sqrt(3):
Mẫu là sqrt(3). Ta nhân cả tử và mẫu với sqrt(3).
= (3 * sqrt(3)) / (sqrt(3) * sqrt(3))
= 3sqrt(3) / 3
Rút gọn số 3 ở tử và mẫu:
= sqrt(3).
- Trục căn thức của 1 / (sqrt(5) – 2):
Mẫu là sqrt(5) – 2. Biểu thức liên hợp của nó là sqrt(5) + 2. Ta nhân cả tử và mẫu với sqrt(5) + 2.
= (1 * (sqrt(5) + 2)) / ((sqrt(5) – 2) * (sqrt(5) + 2))
Áp dụng hằng đẳng thức (a – b)(a + b) = a2 – b2 cho mẫu:
= (sqrt(5) + 2) / ( (sqrt(5))2 – 22 )
💡 Gợi ý lựa chọn tốt nhất cho: Sản Phẩm Đề Xuất
Đang có chương trình ưu đãi và giảm giá độc quyền trên [ĐA KHO] Thùng 6 Bịch Giấy Rút Cao Cấp Treo Tường Đa Sắc TopGia_tặng 3 móc topgia. Khám phá ngay!
Xem Chi Tiết & Nhận Ưu Đãi →= (sqrt(5) + 2) / (5 – 4)
= (sqrt(5) + 2) / 1
= sqrt(5) + 2.
- Trục căn thức của sqrt(x) / (sqrt(x) + 1) (với x ≥ 0):
Mẫu là sqrt(x) + 1. Biểu thức liên hợp của nó là sqrt(x) – 1. Ta nhân cả tử và mẫu với sqrt(x) – 1.
= (sqrt(x) * (sqrt(x) – 1)) / ((sqrt(x) + 1) * (sqrt(x) – 1))
Nhân phân phối ở tử và áp dụng hằng đẳng thức ở mẫu:
= ( (sqrt(x))2 – sqrt(x) ) / ( (sqrt(x))2 – 12 )
= (x – sqrt(x)) / (x – 1).
Điều kiện x ≥ 0 đã cho. Mẫu x – 1 phải khác 0, tức là x ≠ 1.
PHẦN 2: HÀM SỐ BẬC NHẤT
2.1. Các kiến thức cơ bản cần nhớ
- Định nghĩa: Hàm số bậc nhất là hàm số có dạng y = ax + b, trong đó a, b là các số cho trước và a ≠ 0. (Nếu a = 0, hàm số trở thành y = b là hàm hằng).
- Tính chất (Đồng biến – Nghịch biến):
- Nếu hệ số a > 0 thì hàm số đồng biến trên tập số thực R (đồ thị đi lên từ trái sang phải).
- Nếu hệ số a < 0 thì hàm số nghịch biến trên tập số thực R (đồ thị đi xuống từ trái sang phải).
- Đồ thị của hàm số bậc nhất:
- Đồ thị của hàm số bậc nhất y = ax + b là một đường thẳng.
- Đường thẳng này cắt trục tung tại điểm có tung độ b (điểm (0; b)). b được gọi là tung độ gốc.
- Đường thẳng này cắt trục hoành tại điểm có hoành độ -b/a (điểm (-b/a; 0)).
- Đồ thị của hàm số y = ax (với b = 0) là một đường thẳng đi qua gốc tọa độ (0; 0).
- Vị trí tương đối của hai đường thẳng: Cho hai đường thẳng (d1): y = ax + b và (d2): y = a’x + b’.
- (d1) cắt (d2) khi và chỉ khi a ≠ a’.
- (d1) song song với (d2) khi và chỉ khi a = a’ và b ≠ b’.
- (d1) trùng với (d2) khi và chỉ khi a = a’ và b = b’.
- (d1) vuông góc với (d2) khi và chỉ khi a * a’ = -1.
2.2. Bài tập mẫu và hướng dẫn giải chi tiết
Bài tập 4: Cho hàm số y = (m – 1)x + 3.
a) Với giá trị nào của m thì hàm số trên là hàm số bậc nhất?
b) Với giá trị nào của m thì hàm số đồng biến, nghịch biến?
Hướng dẫn giải:
- Xác định hệ số: Hàm số đã cho có dạng y = ax + b với a = m – 1 và b = 3.
- Điều kiện để hàm số là hàm số bậc nhất:
Theo định nghĩa, để y = (m – 1)x + 3 là hàm số bậc nhất, hệ số a phải khác 0.
Ta có: m – 1 ≠ 0
Giải bất phương trình:
m ≠ 1
Vậy, hàm số trên là hàm số bậc nhất khi m ≠ 1.
- Điều kiện để hàm số đồng biến, nghịch biến:
Trước hết, hàm số phải là hàm số bậc nhất, tức là m ≠ 1.
Để hàm số đồng biến: Hệ số a phải lớn hơn 0.
Ta có: m – 1 > 0
Giải bất phương trình:
m > 1
Vậy, hàm số đồng biến khi m > 1.
Để hàm số nghịch biến: Hệ số a phải nhỏ hơn 0.
Ta có: m – 1 < 0
Giải bất phương trình:
m < 1
Vậy, hàm số nghịch biến khi m < 1.
Bài tập 5: Vẽ đồ thị hàm số y = 2x – 4.
Hướng dẫn giải:
- Nguyên tắc: Đồ thị hàm số bậc nhất là một đường thẳng. Để vẽ một đường thẳng, ta chỉ cần xác định tọa độ của hai điểm bất kỳ thuộc đường thẳng đó, sau đó dùng thước kẻ nối hai điểm này lại.
- Tìm điểm thứ nhất (giao với trục tung):
Chọn x = 0. Thay vào phương trình hàm số:
y = 2*(0) – 4
y = -4
Vậy, điểm thứ nhất là A có tọa độ (0; -4).
- Tìm điểm thứ hai (giao với trục hoành):
Chọn y = 0. Thay vào phương trình hàm số:
0 = 2x – 4
Giải phương trình để tìm x:
2x = 4
x = 2
Vậy, điểm thứ hai là B có tọa độ (2; 0).
- Vẽ đồ thị:
Trên mặt phẳng tọa độ Oxy, hãy đánh dấu hai điểm A(0; -4) và B(2; 0).
Sau đó, dùng thước kẻ một đường thẳng đi qua hai điểm A và B. Đường thẳng đó chính là đồ thị của hàm số y = 2x – 4.
(Lưu ý: Trong bài viết này không thể hiển thị hình ảnh, các em hãy tự vẽ hình vào vở để củng cố kiến thức nhé!)
Bài tập 6: Cho hai đường thẳng (d1): y = (m – 1)x + 2 và (d2): y = 3x – 1.
a) Tìm m để (d1) và (d2) cắt nhau.
b) Tìm m để (d1) và (d2) song song với nhau.
c) Tìm tọa độ giao điểm của (d1) và (d2) khi m = 4.
Hướng dẫn giải:
- Xác định các hệ số của hai đường thẳng:
- Đối với (d1): y = (m – 1)x + 2, ta có hệ số góc a = m – 1 và tung độ gốc b = 2.
- Đối với (d2): y = 3x – 1, ta có hệ số góc a’ = 3 và tung độ gốc b’ = -1.
- Điều kiện để (d1) và (d2) cắt nhau:
Hai đường thẳng cắt nhau khi và chỉ khi hệ số góc của chúng khác nhau: a ≠ a’.
Ta có: m – 1 ≠ 3
Giải bất phương trình:
m ≠ 3 + 1
m ≠ 4
Vậy, (d1) và (d2) cắt nhau khi m ≠ 4.
- Điều kiện để (d1) và (d2) song song với nhau:
Hai đường thẳng song song khi và chỉ khi hệ số góc của chúng bằng nhau và tung độ gốc của chúng khác nhau: a = a’ và b ≠ b’.
Trước hết, xét điều kiện a = a’:
m – 1 = 3
Giải phương trình:
m = 3 + 1
m = 4
Tiếp theo, kiểm tra điều kiện b ≠ b’ với m = 4:
Ta có b = 2 và b’ = -1.
Vì 2 ≠ -1, điều kiện này được thỏa mãn.
Vậy, (d1) và (d2) song song với nhau khi m = 4.
(Nếu b = b’ nữa thì hai đường thẳng sẽ trùng nhau).
- Tìm tọa độ giao điểm của (d1) và (d2) khi m = 4:
Khi m = 4, đường thẳng (d1) trở thành:
y = (4 – 1)x + 2 ⇒ y = 3x + 2.
Đường thẳng (d2) là y = 3x – 1.
Từ kết quả câu b), chúng ta biết rằng khi m = 4, hai đường thẳng (d1) và (d2) song song với nhau.
Hai đường thẳng song song thì không bao giờ cắt nhau, tức là chúng không có điểm chung.
Vậy, khi m = 4, hai đường thẳng (d1) và (d2) không có giao điểm.
(Lưu ý: Nếu đề bài hỏi tìm giao điểm khi chúng cắt nhau, ta sẽ giải hệ phương trình bằng cách cho hai vế y bằng nhau: (m-1)x + 2 = 3x – 1 để tìm x, sau đó thay x vào một trong hai phương trình để tìm y).
Lời kết
Chúc mừng các em đã cùng thầy đi qua những kiến thức và bài tập cơ bản nhưng cực kỳ quan trọng về “Căn bậc hai” và “Hàm số bậc nhất”. Đây là nền tảng vững chắc để các em tiếp tục học tốt các chương sau và tự tin chinh phục đề thi vào lớp 10.
Hãy chăm chỉ luyện tập thêm từ sách giáo khoa và các tài liệu khác. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi thầy nhé!
Thầy tin rằng với sự nỗ lực của các em, thành công sẽ đến!