🔍 Tìm kiếm thông tin tại khu vực Đà Nẵng:




Chào các em học sinh yêu quý!

Thầy rất vui được đồng hành cùng các em trên chặng đường chinh phục kỳ thi vào lớp 10. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau “mổ xẻ” một chuyên đề cực kỳ quan trọng và thường xuyên xuất hiện trong các đề thi tuyển sinh: “Thấu kính và các hiện tượng quang học”. Đây là phần kiến thức nền tảng, đòi hỏi sự cẩn thận trong từng bước giải và khả năng vận dụng linh hoạt. Thầy sẽ hướng dẫn các em giải chi tiết từng bước (Step-by-step) các bài tập mẫu, giúp các em nắm vững kiến thức, tự tin xử lý mọi dạng bài!

Mục tiêu của buổi học này:

  • Củng cố kiến thức về thấu kính hội tụ, thấu kính phân kì và sự tạo ảnh.
  • Nắm vững công thức thấu kính và công thức số phóng đại.
  • Rèn luyện kỹ năng vẽ hình chính xác và giải bài tập tính toán một cách khoa học.
  • Chuẩn bị tốt nhất cho các bài kiểm tra và kỳ thi quan trọng.

Nhắc lại kiến thức trọng tâm (Các em cần ghi nhớ):

  1. Các tia sáng đặc biệt qua thấu kính hội tụ:
    • Tia tới song song với trục chính, cho tia ló đi qua tiêu điểm ảnh F’.
    • Tia tới đi qua quang tâm O, cho tia ló truyền thẳng không đổi hướng.
    • Tia tới đi qua tiêu điểm vật F, cho tia ló song song với trục chính.
  2. Các tia sáng đặc biệt qua thấu kính phân kì:
    • Tia tới song song với trục chính, cho tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm ảnh F’.
    • Tia tới đi qua quang tâm O, cho tia ló truyền thẳng không đổi hướng.
    • Tia tới có đường kéo dài đi qua tiêu điểm vật F, cho tia ló song song với trục chính.
  3. Công thức thấu kính và công thức số phóng đại:
    • Công thức thấu kính: 1/f = 1/d + 1/d’

    • Công thức số phóng đại: k = h’/h = |d’|/d

    • Quy ước dấu:
      • f: Tiêu cự của thấu kính. f > 0 với thấu kính hội tụ; f < 0 với thấu kính phân kì.
      • d: Khoảng cách từ vật đến thấu kính. d > 0 (vật thật).
      • d’: Khoảng cách từ ảnh đến thấu kính. d’ > 0 (ảnh thật); d’ < 0 (ảnh ảo).
      • h: Chiều cao của vật.
      • h’: Chiều cao của ảnh. h’ > 0 (ảnh cùng chiều với vật); h’ < 0 (ảnh ngược chiều với vật).

Bài tập mẫu và hướng dẫn giải chi tiết

Bài tập 1: Tạo ảnh bởi thấu kính hội tụ (Ảnh thật)

Đề bài: Một vật sáng AB có dạng mũi tên cao h = 2 cm, đặt vuông góc với trục chính của một thấu kính hội tụ và cách thấu kính một khoảng d = 15 cm. Thấu kính có tiêu cự f = 10 cm.

a) Hãy dựng ảnh A’B’ của AB qua thấu kính.

b) Xác định vị trí, tính chất và chiều cao của ảnh A’B’.

Phân tích đề bài và Tóm tắt:

  • Vật sáng AB, h = 2 cm.
  • Thấu kính hội tụ (TKHT), nên f > 0.
  • Khoảng cách từ vật đến thấu kính: d = 15 cm.
  • Tiêu cự của thấu kính: f = 10 cm.
  • Yêu cầu: Dựng ảnh, tìm d’, h’ và tính chất ảnh.

Nhận xét: Vì d = 15 cm > f = 10 cm, chúng ta dự đoán ảnh là ảnh thật, ngược chiều và có thể lớn hơn hoặc nhỏ hơn vật. Đây là trường hợp vật đặt ngoài khoảng 2F.

a) Các bước dựng ảnh A’B’ của AB qua thấu kính:

  1. Vẽ trục chính, thấu kính hội tụ (kí hiệu mũi tên hai đầu hướng ra ngoài), quang tâm O và hai tiêu điểm F, F’ (cách đều O một đoạn f = 10 cm).
  2. Đặt vật AB (mũi tên) vuông góc với trục chính tại A, với A nằm trên trục chính, cách O một đoạn d = 15 cm. B ở phía trên trục chính, cao h = 2 cm.
  3. Từ điểm B của vật, vẽ hai trong ba tia sáng đặc biệt sau:
    • Tia 1: Tia tới BI song song với trục chính (I nằm trên thấu kính). Tia ló I F’ đi qua tiêu điểm ảnh F’.
    • Tia 2: Tia tới BO đi qua quang tâm O. Tia ló truyền thẳng qua O không đổi hướng.
    • Tia 3 (tùy chọn để kiểm tra): Tia tới BK đi qua tiêu điểm vật F (K nằm trên thấu kính). Tia ló Kx song song với trục chính.
  4. Giao điểm của hai tia ló (I F’ và BO) chính là B’.
  5. Từ B’, hạ đường vuông góc xuống trục chính, cắt trục chính tại A’. A’B’ chính là ảnh cần dựng.

(Trong bài giải viết, các em cần vẽ hình thật cẩn thận và đúng tỉ lệ để hình ảnh trực quan và chính xác.)

b) Xác định vị trí, tính chất và chiều cao của ảnh A’B’:

  1. Xác định vị trí của ảnh A’B’ (tìm d’):

    Áp dụng công thức thấu kính: 1/f = 1/d + 1/d’

    Ta có: 1/10 = 1/15 + 1/d’

    Suy ra: 1/d’ = 1/10 – 1/15 = (3 – 2)/30 = 1/30

    Vậy: d’ = 30 cm

    Vì d’ > 0, ảnh A’B’ là ảnh thật, nằm phía sau thấu kính (khác phía với vật) và cách thấu kính 30 cm.

  2. Xác định tính chất của ảnh A’B’:
    • Như đã tính, d’ = 30 cm > 0, nên ảnh là ảnh thật.
    • Ảnh thật qua thấu kính hội tụ luôn ngược chiều với vật.
  3. Xác định chiều cao của ảnh A’B’ (tìm h’):

    Áp dụng công thức số phóng đại: k = h’/h = d’/d

    Ta có: h’/2 = 30/15

    Suy ra: h’ = 2 * (30/15) = 2 * 2 = 4 cm

    Vậy: h’ = 4 cm

    Vì h’ = 4 cm > h = 2 cm, ảnh A’B’ là ảnh lớn hơn vật.

Kết luận: Ảnh A’B’ là ảnh thật, ngược chiều với vật, lớn hơn vật và cao 4 cm, cách thấu kính 30 cm.

***

Bài tập 2: Tạo ảnh bởi thấu kính hội tụ (Ảnh ảo)

Đề bài: Một vật sáng AB cao h = 2 cm đặt vuông góc với trục chính của một thấu kính hội tụ có tiêu cự f = 10 cm. Vật AB cách thấu kính một khoảng d = 6 cm.

a) Hãy dựng ảnh A’B’ của AB qua thấu kính.

b) Xác định vị trí, tính chất và chiều cao của ảnh A’B’.

Phân tích đề bài và Tóm tắt:

  • Vật sáng AB, h = 2 cm.
  • Thấu kính hội tụ (TKHT), nên f > 0.
  • Khoảng cách từ vật đến thấu kính: d = 6 cm.
  • Tiêu cự của thấu kính: f = 10 cm.
  • Yêu cầu: Dựng ảnh, tìm d’, h’ và tính chất ảnh.

Nhận xét: Vì d = 6 cm < f = 10 cm, chúng ta dự đoán ảnh là ảnh ảo, cùng chiều và lớn hơn vật. Đây là trường hợp vật đặt trong khoảng tiêu cự (O F).

a) Các bước dựng ảnh A’B’ của AB qua thấu kính:

  1. Vẽ trục chính, thấu kính hội tụ, quang tâm O và hai tiêu điểm F, F’ (cách đều O một đoạn f = 10 cm).
  2. Đặt vật AB vuông góc với trục chính tại A, với A nằm trên trục chính, cách O một đoạn d = 6 cm. B ở phía trên trục chính, cao h = 2 cm.
  3. Từ điểm B của vật, vẽ hai trong ba tia sáng đặc biệt sau:
    • Tia 1: Tia tới BI song song với trục chính (I nằm trên thấu kính). Tia ló I F’ đi qua tiêu điểm ảnh F’.
    • Tia 2: Tia tới BO đi qua quang tâm O. Tia ló truyền thẳng qua O không đổi hướng.
  4. Hai tia ló (I F’ và BO) này không cắt nhau ở phía sau thấu kính (phía tạo ảnh thật), mà phân kì. Do đó, chúng ta phải kéo dài các tia ló về phía trước thấu kính (phía có vật).
  5. Giao điểm của đường kéo dài của hai tia ló chính là B’.
  6. Từ B’, hạ đường vuông góc xuống trục chính, cắt trục chính tại A’. A’B’ chính là ảnh cần dựng.

(Một lần nữa, các em hãy vẽ hình thật cẩn thận để minh họa đúng ảnh ảo.)

b) Xác định vị trí, tính chất và chiều cao của ảnh A’B’:

  1. Xác định vị trí của ảnh A’B’ (tìm d’):

    Áp dụng công thức thấu kính: 1/f = 1/d + 1/d’

    Ta có: 1/10 = 1/6 + 1/d’

    Khăn Tắm, Khăn Gội, Khăn Mặt Royal Towel Sợi Cotton Mềm Mịn, Thấm Hút Tốt, Không Xổ Lông, Không Phai Màu

    💡 Gợi ý lựa chọn tốt nhất cho: Sản Phẩm Đề Xuất

    Đang có chương trình ưu đãi và giảm giá độc quyền trên Khăn Tắm, Khăn Gội, Khăn Mặt Royal Towel Sợi Cotton Mềm Mịn, Thấm Hút Tốt, Không Xổ Lông, Không Phai Màu. Khám phá ngay!

    Xem Chi Tiết & Nhận Ưu Đãi →

    Suy ra: 1/d’ = 1/10 – 1/6 = (3 – 5)/30 = -2/30 = -1/15

    Vậy: d’ = -15 cm

    Vì d’ < 0, ảnh A’B’ là ảnh ảo, nằm phía trước thấu kính (cùng phía với vật) và cách thấu kính 15 cm.

  2. Xác định tính chất của ảnh A’B’:
    • Như đã tính, d’ = -15 cm < 0, nên ảnh là ảnh ảo.
    • Ảnh ảo qua thấu kính hội tụ luôn cùng chiều với vật.
  3. Xác định chiều cao của ảnh A’B’ (tìm h’):

    Áp dụng công thức số phóng đại: k = h’/h = |d’|/d (Lưu ý: dùng giá trị tuyệt đối của d’ cho ảnh ảo)

    Ta có: h’/2 = |-15|/6 = 15/6 = 2.5

    Suy ra: h’ = 2 * 2.5 = 5 cm

    Vậy: h’ = 5 cm

    Vì h’ = 5 cm > h = 2 cm, ảnh A’B’ là ảnh lớn hơn vật.

Kết luận: Ảnh A’B’ là ảnh ảo, cùng chiều với vật, lớn hơn vật và cao 5 cm, cách thấu kính 15 cm.

***

Bài tập 3: Thấu kính phân kì

Đề bài: Vật sáng AB có chiều cao h = 3 cm được đặt vuông góc với trục chính của một thấu kính phân kì có tiêu cự f = -12 cm. Vật đặt cách thấu kính một khoảng d = 24 cm.

a) Dựng ảnh A’B’ của AB qua thấu kính.

b) Xác định vị trí, tính chất và chiều cao của ảnh A’B’.

Phân tích đề bài và Tóm tắt:

  • Vật sáng AB, h = 3 cm.
  • Thấu kính phân kì (TKPK), nên f < 0. (Đề bài đã cho f = -12 cm, rất tốt!)
  • Khoảng cách từ vật đến thấu kính: d = 24 cm.
  • Tiêu cự của thấu kính: f = -12 cm.
  • Yêu cầu: Dựng ảnh, tìm d’, h’ và tính chất ảnh.

Nhận xét: Thấu kính phân kì luôn cho ảnh ảo, cùng chiều, nhỏ hơn vật, bất kể vị trí của vật thật.

a) Các bước dựng ảnh A’B’ của AB qua thấu kính:

  1. Vẽ trục chính, thấu kính phân kì (kí hiệu mũi tên hai đầu hướng vào trong), quang tâm O và hai tiêu điểm F, F’ (cách đều O một đoạn 12 cm. F’ nằm cùng phía với vật, F nằm khác phía với vật theo quy ước).
  2. Đặt vật AB vuông góc với trục chính tại A, cách O một đoạn d = 24 cm. B ở phía trên trục chính, cao h = 3 cm.
  3. Từ điểm B của vật, vẽ hai trong ba tia sáng đặc biệt sau:
    • Tia 1: Tia tới BI song song với trục chính (I nằm trên thấu kính). Tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm ảnh F’ (phía có vật).
    • Tia 2: Tia tới BO đi qua quang tâm O. Tia ló truyền thẳng qua O không đổi hướng.
  4. Giao điểm của đường kéo dài tia ló thứ nhất và tia ló thứ hai chính là B’.
  5. Từ B’, hạ đường vuông góc xuống trục chính, cắt trục chính tại A’. A’B’ chính là ảnh cần dựng.

(Hãy vẽ hình rõ ràng, đặc biệt là đường kéo dài của tia ló qua F’.)

b) Xác định vị trí, tính chất và chiều cao của ảnh A’B’:

  1. Xác định vị trí của ảnh A’B’ (tìm d’):

    Áp dụng công thức thấu kính: 1/f = 1/d + 1/d’

    Ta có: 1/(-12) = 1/24 + 1/d’

    Suy ra: 1/d’ = 1/(-12) – 1/24 = -1/12 – 1/24 = -2/24 – 1/24 = -3/24 = -1/8

    Vậy: d’ = -8 cm

    Vì d’ < 0, ảnh A’B’ là ảnh ảo, nằm phía trước thấu kính (cùng phía với vật) và cách thấu kính 8 cm.

  2. Xác định tính chất của ảnh A’B’:
    • Như đã tính, d’ = -8 cm < 0, nên ảnh là ảnh ảo.
    • Ảnh ảo qua thấu kính phân kì luôn cùng chiều với vật.
  3. Xác định chiều cao của ảnh A’B’ (tìm h’):

    Áp dụng công thức số phóng đại: k = h’/h = |d’|/d

    Ta có: h’/3 = |-8|/24 = 8/24 = 1/3

    Suy ra: h’ = 3 * (1/3) = 1 cm

    Vậy: h’ = 1 cm

    Vì h’ = 1 cm < h = 3 cm, ảnh A’B’ là ảnh nhỏ hơn vật.

Kết luận: Ảnh A’B’ là ảnh ảo, cùng chiều với vật, nhỏ hơn vật và cao 1 cm, cách thấu kính 8 cm.

Lời khuyên từ thầy:

  • Hãy luôn bắt đầu bằng việc tóm tắt đề bài và vẽ hình minh họa (ngay cả khi đề không yêu cầu). Vẽ hình giúp các em hình dung rõ ràng hơn và kiểm tra kết quả tính toán.
  • Nắm vững quy ước dấu cho f, d, d’ là chìa khóa để giải đúng các bài toán thấu kính.
  • Thực hành thật nhiều dạng bài khác nhau, từ đó các em sẽ tự tin và phản xạ nhanh hơn trong phòng thi.
  • Đừng ngại hỏi thầy cô hoặc bạn bè nếu có bất kỳ điều gì chưa rõ ràng nhé!

Chúc các em học tốt và đạt được kết quả cao nhất!