Chào các em học sinh lớp 7 thân mến!
Cô rất vui được đồng hành cùng các em trong hành trình khám phá môn Khoa học tự nhiên, đặc biệt là với bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau đi sâu vào “Bài 1: Nguyên tử” để củng cố kiến thức và giải quyết các bài tập một cách thật dễ hiểu, chuẩn xác nhất.
Nguyên tử là khái niệm nền tảng, là “viên gạch” đầu tiên để chúng ta xây dựng nên những kiến thức vĩ đại hơn về thế giới xung quanh. Vì vậy, các em hãy thật chú ý theo dõi và ghi chép lại nhé!
I. Ôn tập kiến thức trọng tâm Bài 1: Nguyên tử (Sách KNTT)
Trước khi bắt tay vào giải bài tập, chúng ta cùng điểm lại những kiến thức quan trọng nhất về nguyên tử mà các em đã được học:
- Nguyên tử là gì? Nguyên tử là hạt vô cùng nhỏ bé, trung hòa về điện.
- Cấu tạo nguyên tử: Nguyên tử gồm hạt nhân ở tâm và vỏ nguyên tử tạo bởi các electron chuyển động xung quanh hạt nhân.
- Hạt nhân nguyên tử:
- Nằm ở tâm nguyên tử, mang điện tích dương.
- Được cấu tạo từ hai loại hạt là proton (mang điện tích dương) và nơtron (không mang điện).
- Electron:
- Chuyển động rất nhanh xung quanh hạt nhân, tạo thành vỏ nguyên tử.
- Mang điện tích âm.
- Đặc điểm của nguyên tử:
- Số hạt proton bằng số hạt electron nên nguyên tử trung hòa về điện.
- Kích thước của hạt nhân rất nhỏ so với kích thước của toàn bộ nguyên tử.
- Khối lượng của nguyên tử tập trung chủ yếu ở hạt nhân (do khối lượng electron rất nhỏ, không đáng kể).
II. Hướng dẫn giải chi tiết các bài tập mẫu
Bài tập mẫu 1: Gọi tên các thành phần cấu tạo nên nguyên tử và vị trí của chúng.
Hướng dẫn giải:
Để trả lời câu hỏi này, các em hãy nhớ lại hình ảnh mô hình nguyên tử trong sách giáo khoa và các khái niệm đã học về cấu tạo nguyên tử.
- Bước 1: Xác định các thành phần chính cấu tạo nên nguyên tử. Trong sách giáo khoa, chúng ta biết nguyên tử có 2 phần chính là “hạt nhân” và “vỏ nguyên tử”.
- Bước 2: Nêu vị trí của từng thành phần đó.
- Hạt nhân nằm ở đâu? Ở tâm của nguyên tử.
- Vỏ nguyên tử ở đâu? Bao quanh hạt nhân.
- Bước 3: Nêu các loại hạt cấu tạo nên mỗi thành phần đó và vị trí của chúng.
- Trong hạt nhân có hạt gì? Proton và nơtron. Vị trí: bên trong hạt nhân.
- Vỏ nguyên tử được tạo bởi hạt gì? Electron. Vị trí: chuyển động xung quanh hạt nhân.
Đáp án:
Nguyên tử được cấu tạo từ hai thành phần chính là hạt nhân và vỏ nguyên tử:
- Hạt nhân: Nằm ở tâm nguyên tử, mang điện tích dương. Hạt nhân được cấu tạo từ các hạt proton (mang điện tích dương) và nơtron (không mang điện).
- Vỏ nguyên tử: Được tạo bởi các electron (mang điện tích âm) chuyển động rất nhanh xung quanh hạt nhân.
Bài tập mẫu 2: Nêu điện tích của proton, electron, hạt nhân và nguyên tử. Giải thích tại sao nguyên tử lại trung hòa về điện.
Hướng dẫn giải:
Đây là một câu hỏi tổng hợp kiến thức về điện tích của các hạt cơ bản và đặc điểm của nguyên tử.
- Bước 1: Nhớ lại điện tích của từng loại hạt: proton, electron.
- Proton mang điện tích gì? Điện tích dương.
- Electron mang điện tích gì? Điện tích âm.
- Bước 2: Suy ra điện tích của hạt nhân. Vì hạt nhân gồm proton (dương) và nơtron (không điện), nên điện tích của hạt nhân sẽ do proton quyết định.
- Vậy, hạt nhân mang điện tích gì? Điện tích dương.
- Bước 3: Nhớ lại điện tích của toàn bộ nguyên tử. Trong bài học, chúng ta được học nguyên tử có đặc điểm gì về điện tích?
- Nguyên tử trung hòa về điện.
- Bước 4: Giải thích sự trung hòa về điện của nguyên tử. Tại sao nó lại trung hòa? Cần liên hệ đến số lượng hạt mang điện tích dương (proton) và hạt mang điện tích âm (electron).
- Số hạt proton và electron trong một nguyên tử có mối quan hệ gì? Chúng bằng nhau.
- Mỗi proton mang một điện tích dương, mỗi electron mang một điện tích âm có cùng độ lớn. Do đó, tổng điện tích dương của proton sẽ cân bằng với tổng điện tích âm của electron.
Đáp án:
- Proton: Mang điện tích dương.
- Electron: Mang điện tích âm.
- Hạt nhân nguyên tử: Mang điện tích dương (do chứa các hạt proton mang điện tích dương).
- Nguyên tử: Trung hòa về điện.
Giải thích: Nguyên tử trung hòa về điện vì trong mỗi nguyên tử, tổng số hạt proton (mang điện tích dương) luôn bằng tổng số hạt electron (mang điện tích âm). Do đó, tổng điện tích dương của hạt nhân được cân bằng bởi tổng điện tích âm của các electron ở vỏ, làm cho toàn bộ nguyên tử không mang điện tích tổng thể.
Bài tập mẫu 3: So sánh kích thước của hạt nhân với kích thước của toàn bộ nguyên tử.
Hướng dẫn giải:
Khi học về kích thước nguyên tử và hạt nhân, sách giáo khoa đã nhấn mạnh một đặc điểm rất quan trọng.
- Bước 1: Nhớ lại các thông tin về kích thước nguyên tử và kích thước hạt nhân.
- Nguyên tử có kích thước như thế nào? Rất nhỏ.
- Hạt nhân so với nguyên tử thì sao? Nhỏ hơn rất nhiều.
- Bước 2: Sử dụng ngôn ngữ so sánh chính xác để diễn đạt mối quan hệ về kích thước giữa chúng.
Đáp án:
Kích thước của hạt nhân nguyên tử vô cùng nhỏ bé so với kích thước của toàn bộ nguyên tử. Nếu coi nguyên tử là một sân vận động lớn thì hạt nhân chỉ tương đương một hạt đậu nhỏ đặt ở giữa sân. Điều này cho thấy nguyên tử có cấu tạo rỗng.
Bài tập mẫu 4: Hãy điền từ hoặc cụm từ thích hợp vào chỗ trống để hoàn thành các câu sau:
a) Nguyên tử là hạt vô cùng ……. và trung hòa về …….
b) Hạt nhân nguyên tử mang điện tích ……., được tạo bởi các hạt ……. (mang điện tích dương) và ……. (không mang điện).
c) Các hạt ……. (mang điện tích âm) chuyển động xung quanh hạt nhân, tạo thành ……. nguyên tử.
Hướng dẫn giải:
Đây là dạng bài tập kiểm tra khả năng ghi nhớ và hiểu các định nghĩa cơ bản. Các em chỉ cần nhớ đúng các khái niệm trong phần ôn tập kiến thức.
- Bước 1: Đọc kỹ từng câu và xác định từ khóa hoặc khái niệm cần điền.
- Bước 2: Dựa vào kiến thức đã học trong sách giáo khoa để tìm từ phù hợp nhất.
- Câu a: Nguyên tử có đặc điểm gì về kích thước và điện tích? (nhỏ bé, trung hòa về điện)
- Câu b: Hạt nhân mang điện tích gì? Cấu tạo từ hạt gì và điện tích của chúng? (dương, proton, nơtron)
- Câu c: Hạt nào chuyển động quanh hạt nhân và tạo thành phần nào của nguyên tử? (electron, vỏ nguyên tử)
Đáp án:
a) Nguyên tử là hạt vô cùng nhỏ bé và trung hòa về điện.
b) Hạt nhân nguyên tử mang điện tích dương, được tạo bởi các hạt proton (mang điện tích dương) và nơtron (không mang điện).
c) Các hạt electron (mang điện tích âm) chuyển động xung quanh hạt nhân, tạo thành vỏ nguyên tử.
Bài tập mẫu 5: Nhận định sau đúng hay sai? Giải thích.
“Toàn bộ khối lượng của nguyên tử tập trung chủ yếu ở vỏ nguyên tử.”
Hướng dẫn giải:
Để đánh giá nhận định này, các em cần nhớ lại thông tin về khối lượng của các hạt cấu tạo nên nguyên tử.
- Bước 1: Nhớ lại khối lượng tương đối của proton, nơtron và electron.
- Electron có khối lượng như thế nào so với proton và nơtron? Rất nhỏ, không đáng kể.
- Proton và nơtron có khối lượng tương đương và lớn hơn electron rất nhiều.
- Bước 2: Xác định vị trí của các hạt mang khối lượng chủ yếu.
- Proton và nơtron nằm ở đâu? Hạt nhân.
- Electron nằm ở đâu? Vỏ nguyên tử.
- Bước 3: Từ đó suy ra khối lượng nguyên tử tập trung chủ yếu ở đâu.
- Nếu khối lượng electron rất nhỏ, thì vỏ nguyên tử (tạo bởi electron) có đóng góp đáng kể vào khối lượng tổng thể không? Không.
- Ngược lại, hạt nhân (chứa proton và nơtron) mới là nơi tập trung khối lượng chính.
- Bước 4: Kết luận nhận định đúng hay sai và đưa ra lời giải thích.
Đáp án:
Nhận định trên là SAI.
Giải thích: Toàn bộ khối lượng của nguyên tử tập trung chủ yếu ở hạt nhân nguyên tử, chứ không phải ở vỏ nguyên tử. Điều này là do khối lượng của electron (tạo nên vỏ nguyên tử) là vô cùng nhỏ, không đáng kể so với khối lượng của proton và nơtron (hai loại hạt cấu tạo nên hạt nhân). Do đó, gần như toàn bộ khối lượng của nguyên tử được quyết định bởi khối lượng của hạt nhân.
Cô hy vọng với phần hướng dẫn chi tiết này, các em đã nắm vững hơn kiến thức về Bài 1: Nguyên tử và tự tin giải quyết các bài tập tương tự. Hãy luôn cố gắng học tập và khám phá thế giới Khoa học tự nhiên đầy thú vị nhé!