Chào các em học sinh lớp 8 thân mến!
Cô rất vui khi được đồng hành cùng các em trong hành trình chinh phục kiến thức Khoa học tự nhiên 8, đặc biệt là phần Sinh học vô cùng thú vị về cơ thể người.
Chủ đề “Hệ hô hấp và Hệ bài tiết ở người” là một phần kiến thức quan trọng, giúp các em hiểu rõ hơn về cách cơ thể chúng ta hoạt động để duy trì sự sống. Để giúp các em nắm vững bài học và tự tin giải quyết các bài tập trong sách giáo khoa cũng như các bài kiểm tra, hôm nay cô sẽ cùng các em ôn tập và hướng dẫn giải chi tiết một số dạng bài tập tiêu biểu nhé!
I. HỆ HÔ HẤP Ở NGƯỜI
Hệ hô hấp giúp cơ thể lấy Oxi từ môi trường và thải khí Cacbonic ra ngoài, đồng thời duy trì sự cân bằng khí trong máu. Chúng ta cùng xem lại cấu tạo và chức năng của nó nhé!
Câu hỏi 1: Nêu cấu tạo và chức năng của các cơ quan trong hệ hô hấp ở người. Mô tả đường đi của không khí trong quá trình hô hấp.
Hướng dẫn giải chi tiết:
-
Cấu tạo và chức năng của các cơ quan hô hấp:
- Đường dẫn khí: Bao gồm mũi, hầu, thanh quản, khí quản và phế quản.
- Mũi: Có lông mũi (giữ lại hạt bụi lớn), lớp niêm mạc (tiết chất nhầy làm ẩm không khí, giữ lại bụi nhỏ), hệ thống mao mạch dày đặc (làm ấm không khí). Chức năng: làm sạch, làm ẩm, làm ấm không khí trước khi vào phổi.
- Hầu (họng): Ngã tư của đường hô hấp và đường tiêu hóa.
- Thanh quản: Nằm ở phía trên khí quản, có nắp thanh quản (đậy kín đường thở khi nuốt thức ăn), có dây thanh âm (giúp phát ra âm thanh). Chức năng: dẫn khí và phát âm.
- Khí quản: Là ống dẫn khí dài khoảng 11-12cm, cấu tạo bởi các vòng sụn không hoàn toàn hình chữ C, có lớp niêm mạc với lông rung (quét bụi và chất nhầy ra ngoài). Chức năng: dẫn khí và ngăn bụi.
- Phế quản: Là hai ống phân nhánh từ khí quản đi vào hai lá phổi, tiếp tục phân chia thành nhiều nhánh nhỏ hơn.
Chức năng chung của đường dẫn khí: Dẫn không khí vào và ra khỏi phổi, đồng thời làm sạch, làm ẩm và làm ấm không khí.
- Phổi:
- Là cơ quan hô hấp chính, gồm hai lá phổi lớn (phổi phải lớn hơn phổi trái) nằm trong lồng ngực.
- Cấu tạo từ khoảng 300 triệu phế nang (là những túi khí cực nhỏ, thành mỏng), tập hợp thành từng cụm, bao bọc bởi mạng lưới mao mạch máu dày đặc. Tổng diện tích bề mặt trao đổi khí rất lớn (khoảng 70-80m²).
Chức năng: Là nơi diễn ra sự trao đổi khí giữa không khí trong phế nang và máu.
- Đường dẫn khí: Bao gồm mũi, hầu, thanh quản, khí quản và phế quản.
-
Đường đi của không khí trong quá trình hô hấp:
Không khí sẽ đi theo trình tự sau khi chúng ta hít vào:
Mũi → Hầu → Thanh quản → Khí quản → Phế quản → Phế nang (trong phổi)
Câu hỏi 2: Trình bày cơ chế của sự thông khí ở phổi (hít vào và thở ra) và sự trao đổi khí ở phổi, ở tế bào.
Hướng dẫn giải chi tiết:
-
Cơ chế của sự thông khí ở phổi (Hít vào và Thở ra):
Sự thông khí ở phổi là quá trình đưa không khí từ môi trường ngoài vào phổi (hít vào) và đẩy không khí từ phổi ra môi trường ngoài (thở ra), chủ yếu nhờ hoạt động của cơ hoành và các cơ liên sườn.
- Hít vào (là quá trình chủ động):
- Cơ hoành co (hạ xuống).
- Các cơ liên sườn ngoài co (kéo xương sườn và xương ức lên, sang hai bên).
- Kết quả: Thể tích lồng ngực tăng lên.
- Áp suất không khí trong phổi giảm xuống, thấp hơn áp suất khí quyển.
- Không khí từ bên ngoài (nơi áp suất cao hơn) tràn vào phổi (nơi áp suất thấp hơn).
- Thở ra (thường là quá trình thụ động khi nghỉ ngơi):
- Cơ hoành giãn (nâng lên).
- Các cơ liên sườn ngoài giãn (hạ xương sườn và xương ức xuống).
- Kết quả: Thể tích lồng ngực giảm xuống.
- Áp suất không khí trong phổi tăng lên, cao hơn áp suất khí quyển.
- Không khí từ phổi (nơi áp suất cao hơn) bị đẩy ra ngoài (nơi áp suất thấp hơn).
- Hít vào (là quá trình chủ động):
-
Sự trao đổi khí:
Sự trao đổi khí O2 và CO2 đều diễn ra theo cơ chế khuếch tán, tức là di chuyển từ nơi có nồng độ (phân áp) cao sang nơi có nồng độ (phân áp) thấp.
- Trao đổi khí ở phổi (giữa phế nang và mao mạch phổi):
- Oxi (O2): Nồng độ O2 trong không khí ở phế nang cao hơn nồng độ O2 trong máu ở mao mạch phổi. Do đó, O2 khuếch tán từ phế nang vào máu.
- Cacbonic (CO2): Nồng độ CO2 trong máu ở mao mạch phổi cao hơn nồng độ CO2 trong không khí ở phế nang. Do đó, CO2 khuếch tán từ máu vào phế nang để thải ra ngoài.
- Trao đổi khí ở tế bào (giữa mao mạch và tế bào):
- Oxi (O2): Nồng độ O2 trong máu ở mao mạch tế bào cao hơn nồng độ O2 trong tế bào. Do đó, O2 khuếch tán từ máu vào tế bào để tế bào sử dụng.
- Cacbonic (CO2): Nồng độ CO2 trong tế bào (sản phẩm của quá trình chuyển hóa) cao hơn nồng độ CO2 trong máu ở mao mạch tế bào. Do đó, CO2 khuếch tán từ tế bào vào máu để vận chuyển về phổi.
- Trao đổi khí ở phổi (giữa phế nang và mao mạch phổi):
II. HỆ BÀI TIẾT Ở NGƯỜI
Hệ bài tiết có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc loại bỏ các chất thải độc hại ra khỏi cơ thể, giữ cho môi trường bên trong cơ thể ổn định (hằng định nội môi). Hãy cùng tìm hiểu về nó nhé!
Câu hỏi 3: Trình bày cấu tạo của hệ bài tiết nước tiểu và mô tả quá trình hình thành nước tiểu.
Hướng dẫn giải chi tiết:
-
Cấu tạo của hệ bài tiết nước tiểu:
Hệ bài tiết nước tiểu ở người bao gồm các cơ quan sau:
- Thận: Gồm hai quả thận, hình hạt đậu, màu nâu đỏ, nằm hai bên cột sống. Mỗi quả thận gồm hàng triệu đơn vị chức năng gọi là nê-phrôn. Thận là cơ quan quan trọng nhất của hệ bài tiết, nơi diễn ra quá trình lọc máu và hình thành nước tiểu.
- Ống dẫn nước tiểu (Niệu quản): Là hai ống nhỏ dẫn nước tiểu từ hai bể thận (thuộc hai quả thận) xuống bàng quang.
- Bàng quang (Bóng đái): Là một túi cơ rỗng, có khả năng co giãn lớn, dùng để chứa nước tiểu tạm thời trước khi được thải ra ngoài.
- Ống đái (Niệu đạo): Là ống dẫn nước tiểu từ bàng quang ra ngoài cơ thể.
Chức năng chung: Lọc máu để tạo ra nước tiểu và thải các chất cặn bã, độc hại ra khỏi cơ thể, giúp duy trì cân bằng nội môi.
💡 Gợi ý lựa chọn tốt nhất cho: Sản Phẩm Đề Xuất
Đang có chương trình ưu đãi và giảm giá độc quyền trên Set 3 cuộn túi rác đen tự phân hủy kích thước 55x65cm. Khám phá ngay!
Xem Chi Tiết & Nhận Ưu Đãi → -
Quá trình hình thành nước tiểu:
Quá trình này diễn ra tại các đơn vị chức năng của thận (nê-phrôn) qua 2 giai đoạn chính:
-
Giai đoạn 1: Lọc máu ở cầu thận để tạo nước tiểu đầu.
- Máu từ động mạch thận đi vào cầu thận (là một búi mao mạch nhỏ nằm trong nang cầu thận, còn gọi là nang Bowman).
- Với áp suất lọc lớn, nước và các chất hòa tan có kích thước nhỏ (như muối khoáng, đường glucozơ, axit amin, vitamin, urê, axit uric, creatinin…) được đẩy qua lỗ lọc của màng lọc cầu thận vào nang cầu thận.
- Các tế bào máu và các phân tử protein có kích thước lớn bị giữ lại trong máu và không đi qua được màng lọc.
- Chất lỏng trong nang cầu thận lúc này được gọi là nước tiểu đầu.
-
Giai đoạn 2: Hấp thụ lại các chất cần thiết và bài tiết các chất thải ở ống thận để tạo nước tiểu chính thức.
- Nước tiểu đầu từ nang cầu thận chảy qua ống thận.
- Tại đây, hầu hết nước (khoảng 99%), toàn bộ các chất dinh dưỡng (đường glucozơ, axit amin), một phần lớn các ion muối khoáng có lợi được hấp thụ trở lại vào máu ở mao mạch quanh ống thận.
- Đồng thời, các chất thải độc hại còn sót lại trong máu (như urê, axit uric, creatinin), các chất thuốc, và các ion thừa (H+, K+) tiếp tục được bài tiết thêm vào ống thận.
- Phần chất lỏng còn lại sau quá trình hấp thụ lại và bài tiết thêm chính là nước tiểu chính thức.
- Nước tiểu chính thức sẽ đổ vào bể thận, rồi theo ống dẫn nước tiểu (niệu quản) xuống bàng quang và được thải ra ngoài cơ thể qua ống đái (niệu đạo) khi bàng quang đầy.
-
Giai đoạn 1: Lọc máu ở cầu thận để tạo nước tiểu đầu.
III. BÀI TẬP VẬN DỤNG CỦNG CỐ
Bài tập mẫu:
Hãy chọn đáp án đúng nhất và giải thích ngắn gọn:
Câu hỏi: Trong quá trình hô hấp, sự trao đổi khí O2 và CO2 ở phổi và ở tế bào tuân theo cơ chế nào?
A. Cơ chế vận chuyển chủ động
B. Cơ chế khuếch tán
C. Cơ chế thẩm thấu
D. Cơ chế hoạt động của bơm ion
Hướng dẫn giải:
- Phân tích câu hỏi: Câu hỏi yêu cầu chúng ta xác định cơ chế sinh học mà qua đó khí O2 và CO2 di chuyển giữa các môi trường khác nhau trong cơ thể (phổi – máu, máu – tế bào).
-
Nhớ lại kiến thức về vận chuyển chất qua màng:
- Khuếch tán: Là sự di chuyển của các chất từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp một cách tự nhiên, không cần năng lượng.
- Vận chuyển chủ động: Là sự di chuyển của các chất ngược chiều gradient nồng độ, cần năng lượng (ATP).
- Thẩm thấu: Là sự di chuyển của nước qua màng bán thấm từ nơi có nồng độ chất tan thấp đến nơi có nồng độ chất tan cao.
- Bơm ion: Là một dạng vận chuyển chủ động đặc biệt cho các ion.
Đối với khí O2 và CO2, chúng di chuyển dựa trên sự chênh lệch nồng độ (hay phân áp) giữa các môi trường.
-
Đối chiếu và lựa chọn đáp án:
Dựa trên sự phân tích trên, sự di chuyển của O2 và CO2 từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp chính là đặc điểm của cơ chế khuếch tán.
Đáp án đúng là B. Cơ chế khuếch tán.
-
Giải thích chi tiết:
Sự trao đổi khí O2 và CO2 ở phổi (giữa không khí trong phế nang và máu trong mao mạch phổi) cũng như ở tế bào (giữa máu trong mao mạch và tế bào) đều diễn ra theo cơ chế khuếch tán. Các khí này di chuyển từ nơi có phân áp cao (nồng độ cao) sang nơi có phân áp thấp (nồng độ thấp) một cách thụ động, không cần tiêu tốn năng lượng của cơ thể. Ví dụ, O2 từ phế nang có phân áp cao khuếch tán vào máu có phân áp O2 thấp hơn, và ngược lại với CO2.
Cô hy vọng với bài hướng dẫn chi tiết này, các em đã có thể tự tin hơn trong việc ôn tập và làm bài tập về Hệ hô hấp và Hệ bài tiết. Hãy luôn chăm chỉ học tập và đặt câu hỏi khi có thắc mắc nhé!
Chúc các em học tốt!