Chào các em học sinh lớp 9 thân mến!
Cô rất vui được đồng hành cùng các em trên chặng đường chinh phục kiến thức Toán học, đặc biệt là chuẩn bị thật tốt cho kỳ thi vào lớp 10 đầy thử thách sắp tới. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau “mổ xẻ” Chương 1 Đại số Toán 9, đó là chương Hàm số, một trong những nền tảng quan trọng nhất không chỉ cho lớp 9 mà còn xuyên suốt chương trình phổ thông và đặc biệt là xuất hiện rất nhiều trong đề thi vào lớp 10 đó!
Chương này tưởng chừng khô khan nhưng lại vô cùng thú vị và ứng dụng. Nếu các em nắm vững những kiến thức cơ bản và phương pháp giải các dạng bài tập, chắc chắn các em sẽ tự tin ghi điểm cao ở phần này. Hãy cùng cô đi sâu vào từng phần nhé!
Lý thuyết trọng tâm cần nắm vững (Đại số Chương 1: Hàm số)
1. Khái niệm Hàm số và Biến số
-
Nếu đại lượng y phụ thuộc vào đại lượng x (thay đổi) sao cho với mỗi giá trị của x, ta chỉ xác định được MỘT giá trị tương ứng của y, thì y được gọi là hàm số của x, và x được gọi là biến số.
-
Tập hợp tất cả các giá trị của x mà tại đó hàm số xác định được gọi là tập xác định của hàm số.
-
Thông thường, khi không có điều kiện gì đặc biệt, hàm số sẽ xác định với mọi giá trị của biến số x.
2. Hàm số bậc nhất: y = ax + b (với a khác 0)
-
Định nghĩa: Hàm số bậc nhất là hàm số có dạng y = ax + b, trong đó a và b là các số cho trước và a khác 0.
-
Ví dụ: y = 2x – 3; y = -5x; y = x + 1.
3. Tính chất của hàm số bậc nhất
-
Hàm số bậc nhất y = ax + b (a khác 0) luôn xác định với mọi giá trị của x thuộc R (tập hợp số thực).
-
Trên tập hợp số thực R:
-
Nếu a > 0 thì hàm số đồng biến (giá trị x tăng thì giá trị y cũng tăng).
-
Nếu a < 0 thì hàm số nghịch biến (giá trị x tăng thì giá trị y giảm).
-
4. Đồ thị của hàm số y = ax + b (a khác 0)
-
Đồ thị của hàm số y = ax + b (a khác 0) là một đường thẳng.
-
Đường thẳng này luôn cắt trục tung tại điểm có tung độ bằng b (điểm (0; b)).
-
Nếu b = 0, thì đồ thị hàm số là y = ax, đi qua gốc tọa độ O(0; 0).
-
Cách vẽ đồ thị hàm số y = ax + b:
-
Cho x = 0, suy ra y = b. Ta được điểm A(0; b) trên trục tung.
-
Cho y = 0, suy ra ax + b = 0 => x = -b/a. Ta được điểm B(-b/a; 0) trên trục hoành.
-
Vẽ đường thẳng đi qua hai điểm A và B. (Lưu ý: Nếu b = 0, ta lấy thêm một điểm x khác 0 bất kỳ để vẽ).
-
5. Vị trí tương đối của hai đường thẳng
Cho hai đường thẳng:
(d1): y = a1x + b1
(d2): y = a2x + b2
-
Cắt nhau: khi và chỉ khi a1 khác a2.
-
Song song: khi và chỉ khi a1 = a2 và b1 khác b2.
-
Trùng nhau: khi và chỉ khi a1 = a2 và b1 = b2.
-
Vuông góc: khi và chỉ khi a1 nhân a2 = -1 (kiến thức mở rộng, đôi khi xuất hiện trong đề thi).
Bài tập mẫu và Hướng dẫn giải chi tiết (Step-by-step)
Bài tập 1: Xác định hàm số bậc nhất và tính chất của nó
Cho các hàm số sau:
a) y = (m – 2)x + 3
b) y = (5 – 2m)x – 1
Tìm m để:
1) Hàm số ở câu a) là hàm số bậc nhất và đồng biến.
2) Hàm số ở câu b) là hàm số bậc nhất và nghịch biến.
Giải chi tiết Bài tập 1:
-
Với hàm số y = (m – 2)x + 3:
-
Bước 1: Điều kiện để là hàm số bậc nhất.
Một hàm số có dạng y = ax + b là hàm số bậc nhất khi và chỉ khi a khác 0.
Ở đây, hệ số a = m – 2.
Do đó, để hàm số y = (m – 2)x + 3 là hàm số bậc nhất, ta phải có m – 2 khác 0 => m khác 2.
-
Bước 2: Điều kiện để hàm số đồng biến.
Một hàm số bậc nhất y = ax + b đồng biến khi và chỉ khi hệ số a > 0.
Ở đây, a = m – 2.
Để hàm số đồng biến, ta phải có m – 2 > 0 => m > 2.
-
Bước 3: Kết hợp các điều kiện.
Để hàm số y = (m – 2)x + 3 là hàm số bậc nhất và đồng biến, ta cần m khác 2 và m > 2.
Vậy điều kiện cuối cùng là m > 2.
-
-
Với hàm số y = (5 – 2m)x – 1:
-
Bước 1: Điều kiện để là hàm số bậc nhất.
Hệ số a = 5 – 2m.
Để hàm số y = (5 – 2m)x – 1 là hàm số bậc nhất, ta phải có 5 – 2m khác 0 => 2m khác 5 => m khác 5/2.
-
Bước 2: Điều kiện để hàm số nghịch biến.
Một hàm số bậc nhất y = ax + b nghịch biến khi và chỉ khi hệ số a < 0.
Ở đây, a = 5 – 2m.
Để hàm số nghịch biến, ta phải có 5 – 2m < 0 => -2m < -5 => m > 5/2 (nhớ đổi chiều bất đẳng thức khi chia cho số âm).
-
Bước 3: Kết hợp các điều kiện.
Để hàm số y = (5 – 2m)x – 1 là hàm số bậc nhất và nghịch biến, ta cần m khác 5/2 và m > 5/2.
Vậy điều kiện cuối cùng là m > 5/2.
-
Bài tập 2: Vẽ đồ thị hàm số và tính diện tích tam giác
Vẽ đồ thị hàm số y = -2x + 4. Tính diện tích tam giác tạo bởi đồ thị hàm số và hai trục tọa độ.
Giải chi tiết Bài tập 2:
-
Bước 1: Xác định các điểm đặc biệt để vẽ đồ thị.
Hàm số y = -2x + 4 là hàm số bậc nhất có dạng y = ax + b với a = -2 và b = 4.
-
Cho x = 0 => y = -2(0) + 4 = 4. Ta có điểm A(0; 4) trên trục tung.
-
Cho y = 0 => 0 = -2x + 4 => 2x = 4 => x = 2. Ta có điểm B(2; 0) trên trục hoành.
-
-
Bước 2: Vẽ đồ thị hàm số.
Trên mặt phẳng tọa độ Oxy, xác định hai điểm A(0; 4) và B(2; 0).
Vẽ đường thẳng đi qua hai điểm A và B. Đường thẳng này chính là đồ thị của hàm số y = -2x + 4.
(Chú ý: Trong bài thi, các em cần vẽ hình rõ ràng, đánh dấu các điểm và ghi tên đường thẳng).
-
Bước 3: Xác định tam giác tạo bởi đồ thị và các trục tọa độ.
Đồ thị hàm số y = -2x + 4 cắt trục tung tại A(0; 4) và cắt trục hoành tại B(2; 0).
Gốc tọa độ là O(0; 0).
Tam giác được tạo thành là tam giác OAB vuông tại O.
-
Bước 4: Tính độ dài các cạnh góc vuông.
Độ dài cạnh OA là khoảng cách từ O đến A trên trục tung: OA = |4| = 4 (đơn vị dài).
Độ dài cạnh OB là khoảng cách từ O đến B trên trục hoành: OB = |2| = 2 (đơn vị dài).
-
Bước 5: Tính diện tích tam giác.
Diện tích tam giác vuông OAB được tính bằng công thức: S = (1/2) * đáy * chiều cao.
S_OAB = (1/2) * OA * OB = (1/2) * 4 * 2 = 4 (đơn vị diện tích).
Bài tập 3: Viết phương trình đường thẳng và điều kiện về vị trí tương đối
a) Viết phương trình đường thẳng (d): y = ax + b biết nó đi qua điểm M(1; 5) và song song với đường thẳng (d’): y = 3x – 2.
💡 Gợi ý lựa chọn tốt nhất cho: Sản Phẩm Đề Xuất
Đang có chương trình ưu đãi và giảm giá độc quyền trên Khăn giấy cao cấp TopGia Đa Sắc 9 bịch, giấy rút treo tường 1280 tờ 4 lớp bằng bột gỗ nguyên sinh. Khám phá ngay!
Xem Chi Tiết & Nhận Ưu Đãi →b) Cho hai hàm số y = (m + 1)x + 2 và y = 4x + 5. Tìm m để đồ thị của chúng cắt nhau tại một điểm trên trục tung.
Giải chi tiết Bài tập 3:
-
Giải câu a): Viết phương trình đường thẳng (d)
-
Bước 1: Xác định hệ số a dựa vào điều kiện song song.
Đường thẳng (d): y = ax + b song song với đường thẳng (d’): y = 3x – 2.
Hai đường thẳng song song khi và chỉ khi hệ số góc của chúng bằng nhau và tung độ gốc khác nhau.
Suy ra, a = 3.
Phương trình đường thẳng (d) lúc này có dạng y = 3x + b.
-
Bước 2: Tìm hệ số b dựa vào điều kiện đi qua điểm.
Đường thẳng (d) đi qua điểm M(1; 5).
Khi một đường thẳng đi qua một điểm, tọa độ của điểm đó phải thỏa mãn phương trình đường thẳng.
Thay x = 1 và y = 5 vào phương trình y = 3x + b, ta được:
5 = 3(1) + b
5 = 3 + b
b = 5 – 3 = 2.
-
Bước 3: Kiểm tra điều kiện song song cho b.
Ta có b = 2. Đường thẳng (d’) có tung độ gốc là -2.
Vì b = 2 khác -2, điều kiện song song được thỏa mãn.
-
Bước 4: Kết luận phương trình đường thẳng.
Vậy, phương trình đường thẳng (d) là y = 3x + 2.
-
-
Giải câu b): Điều kiện cắt nhau tại một điểm trên trục tung
Cho hai hàm số:
(d1): y = (m + 1)x + 2
(d2): y = 4x + 5
-
Bước 1: Hiểu điều kiện “cắt nhau tại một điểm trên trục tung”.
Điểm nằm trên trục tung có tọa độ dạng (0; y0).
Nếu hai đường thẳng cắt nhau tại một điểm trên trục tung, điều này có nghĩa là chúng có cùng tung độ gốc b.
Nói cách khác, khi x = 0, giá trị y của hai hàm số phải bằng nhau.
Đối với (d1): Khi x = 0, y = (m + 1)(0) + 2 = 2. Vậy (d1) cắt trục tung tại (0; 2).
Đối với (d2): Khi x = 0, y = 4(0) + 5 = 5. Vậy (d2) cắt trục tung tại (0; 5).
Để chúng cắt nhau tại một điểm trên trục tung, điểm cắt đó phải là duy nhất và là điểm chung.
Điều này có nghĩa là tung độ gốc của hai đường thẳng phải bằng nhau.
Tức là 2 = 5. Điều này là vô lý!
À, cô xin lỗi các em! Cô đã chọn một ví dụ có thể gây hiểu lầm hoặc không có lời giải. Đây là một điểm hay để cô giáo phân tích cho các em hiểu rõ hơn.
Phân tích của giáo viên:
Nếu hai đường thẳng cắt nhau tại một điểm trên trục tung, thì điểm đó có tọa độ (0; y0).
Thay x = 0 vào phương trình của (d1), ta có y = (m+1)*0 + 2 = 2.
Thay x = 0 vào phương trình của (d2), ta có y = 4*0 + 5 = 5.
Điều này có nghĩa là đường thẳng (d1) cắt trục tung tại điểm (0; 2), và đường thẳng (d2) cắt trục tung tại điểm (0; 5).
Để chúng cắt nhau tại MỘT ĐIỂM TRÊN TRỤC TUNG, thì hai điểm này phải TRÙNG NHAU. Tức là (0; 2) phải trùng với (0; 5).
Điều này là vô lý vì 2 khác 5. Do đó, không có giá trị m nào để hai đồ thị cắt nhau tại một điểm trên trục tung.
Vậy, kết luận: Không có giá trị m nào thỏa mãn yêu cầu đề bài.
(Đây là một dạng bài hay vì nó kiểm tra sự hiểu biết sâu sắc của các em về khái niệm tung độ gốc. Nếu các em vội vàng chỉ áp dụng điều kiện a1 khác a2 mà không xét đến b1 và b2 trong trường hợp đặc biệt này, các em có thể mắc sai lầm.)
*Giả sử đề bài là: “Tìm m để đồ thị của chúng cắt nhau tại một điểm trên trục tung và tung độ của điểm đó là 2.”*
Khi đó, ta sẽ làm như sau:
Đường thẳng (d1) luôn cắt trục tung tại (0; 2).
Để (d2) cắt (d1) tại (0; 2), thì (0; 2) cũng phải thuộc (d2).
Thay x = 0, y = 2 vào phương trình của (d2):
2 = 4(0) + 5
2 = 5 (Vô lý).
Vậy, vẫn không có giá trị m nào thỏa mãn.
*Bài toán sẽ có lời giải nếu đề bài là: “Tìm m để đồ thị của hai hàm số y = (m+1)x + 2 và y = 4x + b_m (với b_m là một biểu thức chứa m) cắt nhau tại một điểm trên trục tung.”*
Thôi được rồi, cô sẽ sửa lại đề bài để các em có bài tập mẫu có lời giải nhé! Rất xin lỗi vì sự bất tiện này!
-
Sửa lại câu b) và giải lại:
b’) Cho hai hàm số (d1): y = (m + 1)x + 3 và (d2): y = 4x + (2m – 1). Tìm m để đồ thị của chúng cắt nhau tại một điểm trên trục tung.
-
Bước 1: Xác định tung độ gốc của hai đường thẳng.
Đường thẳng (d1): y = (m + 1)x + 3 có tung độ gốc b1 = 3.
Đường thẳng (d2): y = 4x + (2m – 1) có tung độ gốc b2 = 2m – 1.
-
Bước 2: Áp dụng điều kiện cắt nhau tại một điểm trên trục tung.
Hai đường thẳng cắt nhau tại một điểm trên trục tung khi và chỉ khi chúng có cùng tung độ gốc (tức là cùng cắt trục tung tại một điểm).
Do đó, ta phải có b1 = b2.
3 = 2m – 1
2m = 3 + 1
2m = 4
m = 2.
-
Bước 3: Kiểm tra điều kiện cắt nhau (hệ số góc khác nhau).
Khi m = 2, ta có:
Hệ số góc của (d1) là a1 = m + 1 = 2 + 1 = 3.
Hệ số góc của (d2) là a2 = 4.
Vì a1 = 3 khác a2 = 4, nên hai đường thẳng này cắt nhau.
Kết hợp với điều kiện tung độ gốc bằng nhau, chúng sẽ cắt nhau tại một điểm trên trục tung.
-
Bước 4: Kết luận.
Vậy, với m = 2, hai đồ thị sẽ cắt nhau tại một điểm trên trục tung.
-
-
Lời khuyên cuối cùng
Các em thấy đó, chương Hàm số không quá khó nhưng lại đòi hỏi sự cẩn thận và hiểu bản chất của từng khái niệm. Hãy làm thật nhiều bài tập, đặc biệt là các dạng bài có chứa tham số m, vẽ đồ thị và các bài toán liên quan đến vị trí tương đối của đường thẳng.
Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô hoặc các thầy cô trên lớp nhé. Chúc các em học tốt và đạt kết quả cao trong kỳ thi sắp tới!