HƯỚNG DẪN GIẢI BÀI TẬP VÀ ÔN TẬP LỊCH SỬ 8: PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG
Chào các em học sinh Lớp 8 thân mến! Thầy/Cô rất vui được đồng hành cùng các em trong bài học hôm nay. Phong trào Cần Vương là một trong những nội dung trọng tâm quan trọng nhất trong chương trình Lịch sử và Địa lý 8 sách mới (Bộ sách Kết nối tri thức, Cánh diều, Chân trời sáng tạo). Bài viết này sẽ giúp các em nắm vững lý thuyết cốt lõi và hướng dẫn trả lời chi tiết từng câu hỏi bài tập SGK cũng như đề kiểm tra.
I. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM CẦN NẮM VỮNG
Để giải tốt các bài tập, trước hết các em cần ghi nhớ các mốc sự kiện và nội dung chính sau:
- Bối cảnh lịch sử: Sau Hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884), Pháp cơ bản hoàn thành xâm lược Việt Nam. Phe chủ chiến trong triều đình Huế do Tôn Thất Thuyết đứng đầu tích cực chuẩn bị chống Pháp.
- Cuộc phản công ở Kinh thành Huế (5/7/1885): Thất bại, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên Tân Sở (Quảng Trị).
- Chiếu Cần Vương: Ngày 13/7/1885, Tôn Thất Thuyết nhân danh vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi sĩ phu, văn thân và nhân dân toàn quốc đứng lên giúp vua cứu nước.
- Hai giai đoạn phát triển:
- Giai đoạn 1 (1885 – 1888): Phong trào bùng nổ trên diện rộng dưới sự lãnh đạo trực tiếp của vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết. Giai đoạn này kết thúc khi vua Hàm Nghi bị bắt.
- Giai đoạn 2 (1888 – 1896): Phong trào quy tụ thành các trung tâm khởi nghĩa lớn (Hùng Lĩnh, Ba Đình, Hương Khê). Kết thúc khi khởi nghĩa Hương Khê thất bại (1896).
II. HƯỚNG DẪN GIẢI CHI TIẾT CÁC BÀI TẬP MẪU VÀ TỰ LUẬN ÔN THI
Câu 1: Em hãy giải thích khái niệm Phong trào Cần Vương và cho biết mục đích của phong trào là gì?
Hướng dẫn trả lời từng bước:
- Bước 1 – Giải thích khái niệm: “Cần Vương” có nghĩa là “giúp vua” (Cần = giúp đỡ, Vương = vua). Phong trào Cần Vương là phong trào yêu nước chống thực dân Pháp của nhân dân Việt Nam diễn ra từ năm 1885 đến năm 1896 dưới sự hưởng ứng Chiếu Cần Vương.
- Bước 2 – Nêu mục đích của phong trào: Mục đích chính của phong trào là đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục độc lập dân tộc và tái lập lại quốc gia phong kiến độc lập dưới thời nhà Nguyễn.
Câu 2: So sánh 2 giai đoạn của phong trào Cần Vương về: Lãnh đạo, Địa bàn và Lực lượng tham gia.
Hướng dẫn trả lời chi tiết:
- Giai đoạn 1 (1885 – 1888):
- Lãnh đạo: Triều đình kháng chiến (Vua Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết) cùng các văn thân, sĩ phu yêu nước.
- Địa bàn: Mở rộng trên diện rộng khắp cả nước, tập trung nhiều ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
- Lực lượng: Đông đảo tầng lớp nhân dân (nông dân, các dân tộc thiểu số,…).
- Giai đoạn 2 (1888 – 1896):
- Lãnh đạo: Các sĩ phu, văn thân yêu nước tiêu biểu (Phan Đình Phùng, Cao Thắng, Đinh Công Tráng,…). Vua Hàm Nghi đã bị đày sang An-giê-ri.
- Địa bàn: Thu hẹp quy mô, chuyển trọng tâm về vùng trung du, miền núi các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình.
- Lực lượng: Nhân dân địa phương, tổ chức thành các căn cứ lớn có tính chất kiên cố.
Câu 3: Tại sao nói khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896) là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần Vương?
Hướng dẫn trả lời từng bước để đạt điểm tối đa:
- Bước 1 – Về thời gian tồn tại: Khởi nghĩa Hương Khê kéo dài nhất trong các cuộc khởi nghĩa (10 năm), xuyên suốt toàn bộ phong trào Cần Vương.
- Bước 2 – Về địa bàn và quy mô: Rộng lớn, địa bàn hoạt động liên hoàn trải dài qua 4 tỉnh: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình.
- Bước 3 – Về tính chất tổ chức và lãnh đạo: Lãnh đạo tài tình bởi Phan Đình Phùng và Cao Thắng. Quân đội được tổ chức chặt chẽ thành 15 quân thứ, có kỷ luật nghiêm minh.
- Bước 4 – Về quân sự và kĩ thuật: Đạt bước tiến vượt bậc khi nghĩa quân tự chế tạo được súng trường theo mẫu súng của Pháp (do Cao Thắng chế tạo) và áp dụng chiến thuật đánh du kích rất hiệu quả.
- Bước 5 – Kết luận: Khi cuộc khởi nghĩa Hương Khê thất bại (1896), phong trào Cần Vương cũng khép lại. Do đó, đây là đỉnh cao và là khởi nghĩa tiêu biểu nhất.
III. LỜI KHUYÊN DÀNH CHO HỌC SINH KHI LÀM BÀI TẬP LỊCH SỬ 8
Để đạt kết quả cao trong các bài kiểm tra và thi học kỳ, các em cần chú ý:
- Đọc kỹ đề bài để xác định đúng từ khóa trọng tâm (ví dụ: nguyên nhân, diễn biến, ý nghĩa, so sánh).
- Trình bày các ý bằng các gạch đầu dòng hoặc từng bước rõ ràng, không viết thành một đoạn văn quá dài gây rối mắt.
- Học theo sơ đồ tư duy để nhớ lâu các sự kiện và nhân vật lịch sử.
Thầy/Cô chúc các em luôn học tốt và đạt điểm cao trong môn Lịch sử và Địa lý 8!