“Phái sinh” (Derivative) trong lĩnh vực tài chính là một loại hợp đồng hoặc công cụ tài chính mà giá trị của nó phụ thuộc vào giá trị của một tài sản cơ sở (underlying asset). Tài sản cơ sở này có thể rất đa dạng, bao gồm cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán, lãi suất, tiền tệ, hàng hóa (như vàng, dầu mỏ, nông sản) hoặc các công cụ tài chính khác.
Bản thân phái sinh không có giá trị nội tại riêng mà giá trị của nó được “phái sinh” hay suy ra từ sự biến động giá của tài sản cơ sở.
Các mục đích sử dụng phái sinh chính bao gồm:
- Phòng ngừa rủi ro (Hedging): Các nhà đầu tư hoặc doanh nghiệp sử dụng phái sinh để bảo vệ mình khỏi những biến động giá không lường trước được của tài sản cơ sở. Ví dụ, một công ty xuất nhập khẩu có thể sử dụng hợp đồng tiền tệ phái sinh để khóa tỷ giá hối đoái trong tương lai, giảm thiểu rủi ro biến động tỷ giá.
- Đầu cơ (Speculation): Các nhà đầu tư sử dụng phái sinh với kỳ vọng kiếm lợi nhuận từ việc dự đoán xu hướng tăng hoặc giảm giá của tài sản cơ sở. Phái sinh thường có đòn bẩy cao, cho phép nhà đầu tư kiểm soát một lượng lớn tài sản cơ sở với một khoản vốn tương đối nhỏ, điều này có thể mang lại lợi nhuận cao nhưng cũng đi kèm với rủi ro thua lỗ lớn.
- Arbitrage: Tận dụng sự chênh lệch giá nhỏ của cùng một tài sản trên các thị trường khác nhau để kiếm lợi nhuận mà không chịu rủi ro.
Các loại công cụ phái sinh phổ biến bao gồm:
- Hợp đồng kỳ hạn (Forward contract): Là thỏa thuận mua hoặc bán một tài sản tại một thời điểm xác định trong tương lai với mức giá được thỏa thuận ngay hôm nay. Hợp đồng kỳ hạn thường được giao dịch phi tập trung (OTC – Over-The-Counter) và có thể tùy chỉnh theo nhu cầu của các bên tham gia.
- Hợp đồng tương lai (Futures contract): Tương tự như hợp đồng kỳ hạn nhưng được chuẩn hóa về quy cách, số lượng, thời gian đáo hạn và được niêm yết, giao dịch trên các sàn giao dịch tập trung. Điều này tăng tính thanh khoản và giảm rủi ro đối tác. Tại Việt Nam, có các sản phẩm hợp đồng tương lai dựa trên chỉ số VN30 hoặc trái phiếu chính phủ.
- Hợp đồng quyền chọn (Options contract): Cho phép người nắm giữ có quyền (nhưng không bắt buộc) mua (quyền chọn mua – call option) hoặc bán (quyền chọn bán – put option) một tài sản cơ sở tại một mức giá xác định vào hoặc trước một ngày cụ thể trong tương lai. Bên bán quyền chọn có nghĩa vụ thực hiện giao dịch nếu bên mua quyền chọn quyết định thực hiện quyền của mình.
- Hợp đồng hoán đổi (Swap contract): Là thỏa thuận giữa hai bên để hoán đổi các dòng tiền phát sinh từ các công cụ tài chính khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định. Các loại hoán đổi phổ biến là hoán đổi lãi suất và hoán đổi tiền tệ.
Thị trường phái sinh là một phần quan trọng của hệ thống tài chính hiện đại, giúp tăng tính hiệu quả, cung cấp công cụ quản lý rủi ro và tạo cơ hội đầu tư đa dạng. Tuy nhiên, do tính chất đòn bẩy và phức tạp, giao dịch phái sinh tiềm ẩn rủi ro cao và đòi hỏi nhà đầu tư phải có kiến thức và kinh nghiệm.